 ولادت
در سال 1297 هـ . ق. در قريه «چرمهين» اصفهان و در خانة حاج على پناه (ارباب حاج آقا) پسرى به دنيا آمد كه نام او را «رحيم» برگزيدند.
خاندان
پدر آقا رحيم، حاج على پناه، مشهور به ارباب حاج آقا (فرزند عبدالله مشهور به ارباب آقا) فرزند حاج علي پناه فرزند ملا عبدالله شيرانى بود.
«آقا رحيم در خانوادهاي رشد كرد كه افرادى باسواد، اهل شعر و ادب وتاريخ بودند. پدر ايشان در شعر، تخلّص «لنگر» داشت و سالها با عمان سامانى و دهقان سامانى و ملا محمد همامى و ديگر شعراى معاصرش جلسات شعر داشت. آقا رحيم نيز بيشتر اشعار فارسى حافظ و مولانا وشعراى عرب را كه حفظ داشت، از دورة كودكى خود و از طريق شنيدن از زبان پدر و عمويش بوده است.»
آقا رحيم ارباب بزرگترين فرزند خانوادهاش بود. وى دو برادر و يك خواهر داشت. يكى از برادرانش، عبدالله ارباب (1298 ـ 1379 هـ . ق) استاد بزرگ خط نسخ بود و قرآن و كتابهاى دعا را با اين خط مينوشت.
دومين برادر وي، حاج عبدالعلي ارباب (1304 ـ 1384 هـ . ق) بود. او مردى باسواد و اهل كمال بود كه مخارج خانواده به همت وى تأمين ميشد.
هر دو برابر آقا رحيم از وى كوچكتر بودند، و پيش از او وفات يافتند.[1]
اجداد آقا رحيم ارباب «از اعيان دهاقين و مشاهير نجبا و بزرگ زادگان قرية چرمهين از قراى معروف روستاى لنجان اصفهان و صاحب مال و ثروت بودند و بدين سبب به لقب ارباب خوانده ميشود.»[2]
پدر و عمويش (ارباب حاج حسن) از ستم «بختياريها گريخته... به شهر آمدند كه تظلم كنند؛ امّا چه نتيجه كه حاكم، خود فاسدتر از آنها (بختياريها) بود و به ناچار براى هميشه در اصفهان و ـ در محلة باغ همايون سابق و باغ تختى امروزى ـ ساكن شدند و محل سكونت آنها چهار خانة تو در تو بود كه چهار طرف اين خانهها اتاق وجود داشت، و هشت خانوار كه حدود شصت نفر بودند در صلح و صفا و آرامش ميزيستند...»[3]
تحصيلات
آقا رحيم ارباب، ادبيات فارسى و بخشى از صرف و نحو را در كودكي، نزد ملا محمد همامي،[4] در «چرمهين» خواند. وى در اصفهان، بقية مقدمات و سطوح را نزد حاج ميرزا بديع (متوفا: 1318 هـ . ق.)، قوانين اصول را نزد علامه آيت الله آقا سيد محمدباقر درچهاى (متوفا: 1342 هـ . ق.) و خارج اصول فقه را نزد سيد ابوالقاسم دهكردى و حاج آقا منير احمدآبادى (متوفا: 1342 هـ . ق.) آموخت. فلسفه، هيئت و رياضيات را نزد جهانگير خان قشقايى و آخوند ملا محمد كاشى فراگرفت.[5]
وي 4 سال به فراگيرى اسفار نزد حاجى ملا اسماعيل درب كوشكى پرداخت. او براى ادامة تحصيلات، به عراق رفت و در درس ميرزا محمد حسن شيرازي شركت كرد، تا به مقام اجتهاد نائل آمد.
او شوق فراوانى نسبت به فراگيرى دانش داشت. خودش در اين باره ميگويد:
«از اول شب آمادة مطالعة كتابهاى علمي ميشدم و مطالعه طول ميكشيد تا شام حاضر ميشد و لذت مطالعة كتاب، مهلت به صرف شام نميداد و غذا سر ميشد و گاهى مطالعه طول ميكشيد تا صبح ميشد و بعد از تناول غذاى شب و اداى فريضة صبح، در مجلس درس حاضر ميشدم و با شوقِ علم آموزى اعتنا به كمبود خواب نداشتم.»[6]
آقا رحيم ارباب «از حيث تبحّر در ادبيات، در زمان خود كم نظير بودند. تمام اشعار سيوطى را در سن نود و چند سالگى از حفظ داشتند و نيز كتاب شرح منظومة ملا هادى سبزوارى را، همين ملاهادى كتابى دارد در فقه به نام «نبراس» كه هم نظم است و هم نثر و موضوع آن فلسفة احكام است.»[7]
استادان
استادان حاج آقا رحيم در اصفهان و نجف به شرح ذيل است:
1. حجت الاسلام و المسلمين ابوالمعالى كلباسي.
2. آخوند ملا محمد كاشي.
3. آيت الله سيد محمد تقى مدرس.
4. آيت الله حاج سيد محمد باقر درچهاي.
5. جهانگير خان قشقايي.[8]
6. آيت الله سيد ابوالقاسم دهكردى (1272 ـ 1353 هـ . ق.)
7. ميرزا بديع درب امامى (متوفا: 1318 هـ . ق.).[9]
8. حاج آقا منير احمد آبادى (1269 ـ 1342 هـ . ق.).
9. آقا سيد محمود كليشادى (متوفا: 1324 هـ . ق).[10]
احترام به استادان
ارادت و عشق آقا رحيم به استادانش، به خصوص جهانگيرخان قشقايى و آخوند كاشى به حدّى بود كه نظيرش در كمتر كسى ديده شده است. وى در خدمت آن دو بزرگوار ميايستاد تا بگويند: آقا رحيم، بنشين! آن وقت با ادب در حضور آنان مينشست. «نكتة مهمى كه در زندگى ايشان قابل توجه است و به عنوان اسوه پذيرى از آيت الله ارباب ميتوان نام برد، اين است كه در مورد خدمت به استادش، جهانگيرخان اين گونه بود كه كليّة وسايل زندگى و خوراك ايشان را تهيه و غذاى ايشان را آماده ميكرد و حتى لباسهاى ايشان را با نهايت احتياطى كه طبيعت او بود، ميشست؛ آن گاه اگر اجازه ميداد از خدمتش مرخص ميشد.»[11]
تدريس
او شرح لمعه تدريس ميكردند. درس شرح لمعه ايشان «آن قدر تطبيقى بود و شرح و بسط داشت كه مطالب را استدلالى براى شاگردانشان ميگفتند. آن كسانى كه ميرفتند درس ايشان و آن را يادداشت ميكردند، از شرح لمعه آيت الله ارباب بيشتر از درس خارج ديگران استفاده ميكردند؛ به طورى كه كسى شش يا هفت سال به درس خارج حاج آقا رحيم ارباب ميرفت، ادعاى اجتهادش مقرون به دليل ميشد. چون در هر بحث فقهي، ايشان رواياتش را از بحار الانوار و يا كتب مشهور روايى كه مستند فقه است، نقل مينمودند و يا نظر استادان فقه را با دلايل آن ميگفتند. كتاب وسايل الشيعه از كتابهاى جامع اخبار فقهى است، كانّهُ ايشان آن روايات را حاضر الذهن داشتند و اقوال مختلف فقها را نقل ميكردند، با شرح لمعه تمام اقوال را با شواهد روايي و شواهد آيات قرآن كريم، تفسير، لغت، رجال، درايه آن كاملا بررسى ميكردند. مصداق آن چه كه به آن ميگويند درس خارج.»
حاج آقا رحيم ارباب، ابتدا در مسجد حكيم و سپس در مسجد «كرك يراق» تدريس ميكردند.[12] وي «فقه را از روى جواهر ميگفتند و جواهر هم جلوى ايشان بود. در خارج فقه استنباطشان از روى جواهر آشيخ محمد حسين نجفى بود. فقه را از جواهر ميگفتند و اصول را هم از فرائد.»[13] او پس از آن كه بيمارياش شدت يافت، در منزل تدريس ميكردند. وى به تدريس، بيشتر از هر چيز ديگر اهميت ميدادند، «در طول پنجاه سال كمتر مسافرت رفتند، حتى براى سفرهاى زيارتى عتبات مقدس كربلا، نجف، مشهد و حج هم همان يك حج واجب را ايشان رفتند. ايشان درس را تعطيل نميكردند و در احياى حوزه و تربيت شاگردانى كه هر كدام از علماى اين شهر (اصفهان) هستند، نهايت جديت و كوشش را مينمودند.»[14]
آيت الله ارباب در سال 1320 جواهر و شرح تجريد علامه را در مسجد حكيم تدريس ميكردند.[15]
وي معتقد بود «تنها تدريس كافى نيست، علما و مجتهدين بر اريكة منبر بنشينند و به بيان مسائل شرعيه و اخلاقيات براى مردم بپردازند.»[16]
يكي از شاگردان وي ميگويد: «در زمينة فلسفه، در حدّ اعلى بودند و به «حكيم» شهرت داشتند.»[17]
آيت الله ارباب آخرين فروغهاي فلسفه در اصفهان بودند. وى مدتها درس فلسفه ميگفتند، لكن بعداً تبديل كردند به كلام. مانند«شرح تجريد» و هنگامى كه به ايشان پيشنهاد ميشود كه شرح منظومه تدريس كنند، قبول نميكنند و ميفرمايد: حاضرم شرايع الاسلام (فقه) بگويم. حكمت ايشان «متمايل به حكمت مشاء و حرفهاى ملاصدرا بود؛ به مطالب صدر المتألهين خيلى اهميت ميدادند. هر وقت حرف از حكمت بود، معمولاً سخنان ملاصدرا يا محى الدين عربى اندلسى را مطرح ميفرمودند، زيرا اينها استوانههاى علمي ايشان بودند در حكمت و عرفان.»[18]
شاگردان
1. ملا محمد على معلم حبيب آبادى (نويسندة مكارم الآثار) ميگويد:
«من هيئت را خدمت آيت الله ارباب ميخواندم و مثل اين كه ايشان در كُرات سير كرده بودند، با وجود نداشتن ابزار و وسايل در آن زمان، چنان براى ما علم هيئت را ترسيم مينمودند كه گويا ميديديم و براى ما عينيّت پيدا ميكرد.»[19]
2. سيد حسين مدرس هاشمى (متولد: 1290 هـ . ق.). وى هيئت را نزد آيت الله ارباب فرا گرفت.[20]
او دربارة استادش ميگويد: «خيلى به ادبيات بها ميداد و اگر طلبهاى عبارتى را اشتباه ميخواند، خيلى ناراحت ميشد و برعكس، وقتى عبارت عربى را از نظر ادبى خوب ميخواند، او را مورد تشويق قرار ميداد.»[21]
3. سيد مصطفى بهشتى نژاد.
4. سيد محمد حسيني قهدريجاني.
5. شهيد سيد محمد حسينى بهشتي.
6. شهيد محمد مفتح.
7. حاج سيد محمدرضا خراساني.
8. حاج ميرزا على آقا هستهاي.
9. سيد محمد مباركهاي.
10. حاج ملا رمضان املايي.
11. حجت الاسلام مقتدايي.
12. حاج آقا رضا بهشتى نژاد.
13. ملا هاشم جنتى (پدر آيت الله جنتي).
14. حاج آقا هدايت (اهل شهرضا).
15. حاج آقا مهدى امام (امام جمعة شهرضا).
16. آخوند نورى (اهل رهنان).
17. حاج آقا ميرزا امام دهكردي.
18. حاج آقا مصطفي امام دهكردي.
19. آقاى حسين على راشد (سخنران معروف).
20. شيخ مرتضى شمس اردكاني.
21. حاج آقا كلباسي.
22. آيت الله ناصرى اصفهاني.[22]
23. جلال الدين همايي.
وى «هر وقت به اصفهان ميآمد، فوراً به خدمت آقاى ارباب ميشتافت و ايشان نيز به وى علاقه داشتند. آقا همايى «فقه» آيت الله ارباب را تماماً ميدانست.»[23]
منابع
[1] . ارباب معرفت، ص 77.
[2] . همان، ص 125.
[3] . ارباب معرفت، ص 67 و 68 (با تغيير اندك).
[4] . وي مردى فاضل، اديب و شاعر بوده است.
[5] . ارباب معرفت، ص 74.
[6] . همان، ص 43.
[7] . همان، ص 42.
[8] . گنجينه دانشمندان، ج 8، ص 86.
[9] . دانشمندان و بزرگان اصفهان، ص 505.
[10] . همان.
[11] . ارباب معرفت، ص 74.
[12] . همان، ص 40.
[13] . همان، ص 48.
[14] . همان، ص 40.
[15] . همان، ص 57.
[16] . همان، ص 10 (با تغيير اندك).
[17] . همان، ص 57.
[18] . همان، ص 50 و 51.
[19] . ارباب معرفت، ص 40.
[20] . مجله حوزه، شماره 47، ص 33.
[21] . همان، ص 40 و 41.
[22] . به نقل از حسن ابراهيم زاده (يكى از پژوهشگران حوزه علميه قم).
[23] . ارباب معرفت، ص 57
کلمات کليدي : شرح حال مفصل حضرت آيت الله العظمي جناب حاج رحيم ارباب تخت فولاد اصفهان عرفان سير و سلوك اخلاق اسلامي حوزه علميه فلسفه
|
/images/logo.gif){kind=logo}
/images/home-1.gif){kind=small}
/images/forum-1.gif){kind=small}
/images/register-1.gif){kind=small}
/images/ads-1.gif){kind=small}
/images/search-1.gif){kind=small}
/images/Table_title_rast.gif){kind=small}
/images/7px.gif){kind=small}
.jpg "فدك")
/images/Footer_line_bg.gif){kind=small}
